Το Facebook και εμείς

facebook 3Το Facebook εισέβαλε στη ζωή μας τα τελευταία χρόνια διαμορφώνοντάς την με ποικίλους τρόπους. Το ζήτημα που προκύπτει είναι αν τον χώρο του facebook έχουμε τη δυνατότητα να τον διαμορφώσουμε κι εμείς με τη σειρά μας ή αν, τουλάχιστον, συνδιαμορφωνόμαστε. Το πώς εισέβαλε στη ζωή μας είναι λίγο πολύ γνωστό. Ξεκίνησε ως χώρος ανταλλαγής απόψεων και σημειώσεων στις φοιτητουπόλεις και ως τέτοιο λαμβάνει θετικό πρόσημο όσον αφορά στη συνεισφορά του. Συνεχίζει να χρησιμοποιείται από τους φοιτητές αλλά πλέον η συγκεκριμένη χρήση έχει περιοριστεί. Ο λόγος είναι ότι έχει αυτονομηθεί ως πεδίο δράσης και έχει πλέον πλείστες άλλες λειτουργίες. Ενδεικτικά αναφέρω, τη λειτουργία του ως χώρο για προώθηση προϊόντων, μάρκετινγκ και διαφήμιση, σημείο συνάντησης συλλόγων και συλλογικοτήτων, ως χώρο γνωριμιών κ.λπ.. Ο κατάλογος είναι πλέον τεράστιος.

Η προσωπική μου άποψη έχει ως σημείο εκκίνησης τη θέση του Πιερ Μπουρντιέ (1930-2002) ότι τα πεδία δράσης είναι το υπόβαθρο πάνω ή μέσα στα οποία εκτυλίσσεται η δράση, κάτι σαν σκηνή θεάτρου, και οι πρωταγωνιστές, εμείς οι ίδιοι δηλαδή, είναι οι φορείς της δράσης. Μετέχουμε αναπαράγοντας, διαμορφώνοντας ή συνδιαμορφώνοντας το «έργο», κάτι σαν τις βιωματικές ασκήσεις της ψυχολογίας στις οποίες συμμετέχουμε αλληλεπιδρώντας. Με άλλα λόγια, το πεδίο είναι οι συγκεκριμένες συνθήκες εντός των οποίων τα άτομα δρουν. Ως πεδία μπορεί να θεωρηθούν διάφοροι χώροι δράσης από το σχολείο, μέχρι την οικογένεια, την επιστημονική κοινότητα και διάφορες ομάδες. Ο κάθε ξεχωριστός χώρος δράσης δίνει την αίσθηση της δράσης στην καθημερινότητα του ανθρώπου. Το άτομο συμμετέχει στα διάφορα πεδία δράσης μέσα από τη δυναμική της εσωτερικής λογικής τους, δηλαδή των κανόνων τους. Μέσα από αυτούς τους κανόνες αντλεί ένα πρακτικό νόημα, το οποίο με τη σειρά του μπορεί να συνδιαμορφώσει. Παραδείγματος χάριν, ακόμα και αν κάποιος δεν έχει παίξει ποτέ του ποδόσφαιρο γνωρίζει πώς παίζεται, έχει την αίσθηση της πρακτικής του. Στην περίπτωση που γνωρίζει πώς να παίζει ποδόσφαιρο, συμμετέχοντας σ' ένα παιχνίδι ποδοσφαίρου, οφείλει να παίξει σύμφωνα με τους κανόνες οι οποίοι προϋπάρχουν, είναι ήδη διαμορφωμένοι, αλλά με τη μοναδική του συνεισφορά διαμορφώνει και ο ίδιος το παιχνίδι. Έχουμε έτσι ένα χώρο δράσης στον οποίο ο άνθρωπος συγκροτείται, διαμορφώνεται σε σχέση με κάτι ήδη δοσμένο, δίνοντας νόημα στις πράξεις του, συμμετέχοντας σε μια σειρά από επιλογές και, παράλληλα, διαμορφώνοντας το ίδιο το παιχνίδι.

facebook 4Στην περίπτωση του Facebook τα πραγματα αλλάζουν καθώς οι όροι δράσης διέπονται από μια μονομέρεια. Το Facebook, ως χώρος δράσης, αποτελείται από μια σειρά προκαθορισμένων επιλογών οι οποίες περιορίζουν τη σκέψη. Ο χώρος είναι απόλυτα καθορισμένος από συγκεκριμένα δεδομένα όπου το μη καθορίσιμο, το απροσδιόριστο λείπει. Οι δράσεις δεν ορίζονται από τη συνύπαρξη και τους κανόνες του παιχνιδιού αλλά από προκαθορισμένα έτοιμα προϊόντα τύπου FastFood. Μια σειρά από έτοιμες επιλογές δοσμένες προς κατανάλωση. Παράγει έτσι μια μηχανική δράση – αντίδραση αναπτύσσοντας συνθήκες οι οποίες επιδρούν στη ανθρώπινη φύση μας αρνητικά. Αυτό συμβαίνει γιατί δεν πρόκειται για δράσεις που παράγουμε αλλά για δράσεις που αναπαράγουμε. Αυτό έχει επίδραση στη δημιουργικότητά μας, στοιχείο της ανθρώπινης φύσης μας, η οποία απομειώνεται και φθίνει. Η πρακτική εφαρμογή, της οποιασδήποτε θεωρίας πρεσβεύουμε, αντλεί από τις πραγματικές καταστάσεις, πρακτικά όμως βρίσκεται πίσω από μιαν οθόνη κλικάροντας επιλογές. Όπως, παραδείγματος χάριν, στα έτοιμα ερωτηματολόγια όπου δεν έχουμε παρά να διαλέξουμε ένα εκ των μερικών διαθέσιμων επιλογών και μάλιστα χωρίς την παραμικρή δυνατότητα παρέμβασης στο ίδιο το ερωτηματολόγιο. Λειτουργεί, κατά κάποιο τρόπο, ως δημόσιος χώρος ανταλλαγής απόψεων χωρίς όμως να είναι. Τότε τι είναι; Είναι ένας εικονικός χώρος εκπλήρωσης απαιτήσεων ο οποίος, ακόμα και αν θέτει προβληματισμούς, το κάνει έξω από τον χώρο και τον χρόνο. Γίνεται μέρος της ιστορίας παράγοντας σχηματισμούς και προϊόντα τα οποία όμως βρίσκονται σ' ένα πεδίο δράσης εικονικής παραγματικότητας, τοποθετημένο εκτός της ιστορίας. Τελικά δεν παράγει ιστορία, δεν δημιουργεί αλλά εικονίζει την ιστορία. Δείχνει προς αυτήν χωρίς να αποτελεί μέρος της. Χάνεται η συμμετοχή, η δημιουργικότητα, η αίσθηση της πρακτικής, αυτό που δίνει νόημα στις πράξεις μας. Είναι σα να κτίζεις ένα σπίτι, με έτοιμα υλικά, χωρίς τη δυνατότητα να τα αλλάξεις, μια προκατ πραγματικότητα, με προκατ διαθέσεις και επιλογές, όπου η μόνη ελευθερία είναι να αντλήσεις απλώς από τα έτοιμα. Το άτομο, επομένως, και η κοινωνία απλώς αναπαράγονται με απόλυτα καθορισμένο τρόπο και όχι μέσα από τη δράση η οποία αποτελεί και το ρήγμα στο απόλυτα καθορισμένο και το γενικώς καθορίσιμο.

facebook 5Συμπερασματικά, υποκαθιστά τον ρόλο της κοινωνίας ως διαμορφωτή δράσεων και συνειδήσεων. Το άτομο καθορίζει, καθορίζεται και (συν) διαμορφώνει την κοινωνία η οποία αποτελεί και το πεδίο δράσης του, όσο και αν η δράση αυτή δεν είναι αυτόνομη. Ο ρόλος της, ως διαμορφωτής, ακυρώνεται λοιπόν και τον ρόλο αυτό αναλαμβάνει η έτοιμη (προκάτ) πραγματικότητα του FB. Λειτουργεί ως ιδεολογικός μηχανισμός κατασκευής συνειδήσεων έξω από το γίγνεσθαι. Διαμορφώνει ένα νέο ιδεολογικό χώρο συγκάλυψης της ταξικής διαφοροποίησης. Σ' έναν εικονικό κόσμο με ίδιες και απαράλλαχτες επιλογές και δυνατότητες για όλους πώς μπορεί να οριστεί η διαφορετικότητά μας; Με άλλα λόγια, δεν είναι πια η κοινωνία που καθορίζει την κατασκευή του ατόμου αλλά η ίδια η κοινωνία γίνεται αντικείμενο πράγμα, που καθορίζεται, διαμορφώνεται από εικονικές πραγματικότητες, απόλυτα καθορισμένες και προσδιορισμένες από το κεφάλαιο, τη χρηματοδότηση και από την οικονομία. Η οικονομία είναι πλέον αυτή που χρειάζεται φετίχ για να επιβιώσει και να εξουσιάσει. Το αποκορύφωμα της κοινωνίας της οικονομίας είναι ότι η ίδια γίνεται υποχείριο και χειραγωγείται από τα διαθέσιμα μέσα έτσι ώστε να συγκροτηθεί ως τμήμα της οικονομίας και όχι το αντίστροφο, δηλαδή η οικονομία να αποτελεί τμήμα της ζωής της κοινωνίας, ως είθισται. Εξ ου και η απαραίτητη συλλογή πληροφοριών, έστω και μέσα από φαινομενικά «αθώα» παιχνίδια για τις προτιμήσεις μας, τις πεποιθήσεις μας και τις αδυναμίες μας. Προσοχή στις αδυναμίες μας λοιπόν. Η οποία (αδυναμία μας) είναι οι επιλογές μας, γιατί οι επιλογές μας είναι ήδη δοσμένες. Είναι ο περιορισμός των ήδη περιορισμένων τρόπων δράσης μας. Κατά την προσωπική μου άποψη, η απομείωση του ρόλου της κοινωνίας, ως διαμορφωτή, εγκαθιστά μια νέα μορφή ελέγχου και ολοκληρωτισμού στη σκέψη. Υπάρχει ρήγμα σ' αυτή την οπτική; Βεβαίως και υπάρχει. Πάντα υπάρχει! Είναι η συνειδητοποίηση της νέας μορφής ελέγχου της σκέψης και της ανάπτυξης κριτικής στάσης απέναντί της. Παίρνοντας ως δεδομένο ότι κάθε μορφή δράσης έχει τη δική της λογική, η αμφισβήτηση πηγάζει από τη γνώση αυτής της λογικής.

*Το παρόν δεν αποτελεί επιστημονική ανάλυση, αλλά προσωπική άποψη που φυσικά μπορεί να αναιρεθεί υποβαλόμενη σε έλεγχο.

Κείμενο: Χριστίνα Καραγιάννη