"Το όνομα του Ρόδου" - ένα συναρπαστικό "δύσκολο" κείμενο

to onoma tou rodouΜεσαίωνας. Φραγκισκανός Μοναχός, πρώην ιεροεξεταστής, με τον μαθητευόμενό του φιλοξενούνται σε μοναστήρι που δεν κατονομάζεται, λύνουν το μυστήριο αρκετών φόνων και βρίσκουν σπάνιο χειρόγραφο του Αριστοτέλη καλά κρυμμένο στην βιβλιοθήκη της Μονής. Αυτό είναι σε τρεις γραμμές ο «καμβάς» που, πάνω του, ο Έκο «κέντησε» κυριολεκτικά το μυθιστόρημά του: Το όνομα του Ρόδου.

Το κείμενο είναι δύσκολο ακόμη και ως προς την δομή του γιατί ο συγγραφέας ακολουθεί τους μεσαιωνικούς τύπους συγγραφής. Για τον αναγνώστη, που δεν γνωρίζει μεσαιωνική ευρωπαϊκή ιστορία, το ζητούμενο είναι να βρεθεί ο δολοφόνος και να του λυθεί η περιέργεια ποιο ήταν το βιβλίο που διατάραξε την ηρεμία των Μοναχών. Όσοι όμως έχουν γνώση της μεσαιωνικής ιστορίας, το συγκεκριμένο μυθιστόρημα παύει να είναι ένα απλό λογοτέχνημα και αντικατοπτρίζει με ακρίβεια τις συνήθειες, την νοοτροπία αλλά και την απόγνωση που έφερε η πείνα και η ανέχεια στον ευρωπαϊκό χώρο. 

Σε χειρόγραφο του 11ου αι. ο Ραούλ Γκλαμπέρ, Μοναχός στο Cluny, γράφει: «Η πείνα βάλθηκε να εξαπλώσει τις καταστροφές της και πίστεψαν στον αφανισμό ολόκληρου σχεδόν του ανθρώπινου γένους...». O Γκλαμπέρ αναφέρει επίσης φρικτές και ακατανόμαστες πράξεις που σήμερα είναι αδύνατον να δεχθούμε ή αγνοούμε ότι συνέβησαν στην μεσαιωνική Ευρώπη. Στο Όνομα του Ρόδου ο Έκο, μέσα από τον δυστυχή Σαλβατόρε, μεταφέρει με ακρίβεια το κείμενο του Ραούλ Γκλαμπέρ.

Αν κάποιος έχει καιρό και διάθεση να ερευνήσει δεν έχει παρά να συγκρίνει τα γραφόμενα από τον Έκο με τα αναφερόμενα στον «Πολιτισμό της Μεσαιωνικής Δύσης» του Le Goff σχετικά με την εξαθλίωση, την ανέχεια και την πείνα που μάστισε την Ευρώπη. Δυστυχώς η πραγματικότητα ήταν περισσότερο ζοφερή και μακρόχρονη από τις τρεις σελίδες που αφιερώνει ο συγγραφέας πριν συνεχίσει την πλοκή του μυθιστορήματός του.

ecoΤο 1980, ο ίδιος ο Έκο κυκλοφόρησε το επεξηγηματικό «Επιμύθιο» στο οποίο διευκρινίζει ότι «Ο αφηγητής δεν πρέπει να προσφέρει ερμηνείες του έργου του, αλλιώς δεν θα είχε γράψει μυθιστόρημα, το οποίο είναι μια μηχανή παραγωγής ερμηνειών…». Στην πραγματικότητα, το Όνομα του Ρόδου, πλην της αναγκαίας μυθοπλασίας που τοποθετείται χρονικά στο τέλος του 13ου και αρχές του 14ου αι., αποτελεί έναν καθρέπτη της μεσαιωνικής περιόδου. Η συλλογή σπάνιων βιβλίων, η αντιγραφή χειρογράφων και η γνώση των αρχαίων ελληνικών από τους Μοναχούς καθώς και οι μέθοδοι αντίδρασης της Ιεράς Εξέτασης εντάσσονται στο ιστορικό πλαίσιο της εποχής κι αυτό γιατί ο ίδιος ο συγγραφέας έχει δηλώσει ότι έχει πλήρη γνώση για τον Μεσαίωνα.

Το ότι ο Έκο, σε μια Μονή πολυσυλλεκτική ως προς τις εθνικότητες των μελών της, επιλέγει ως δολοφόνο (τον Χόρχε) έναν Ισπανό φανατικό Καθολικό δεν είναι καθόλου τυχαίο, δεδομένου ότι στην Ισπανία ιδρύθηκε η πρώτη Ιερά Εξέταση κατά τον ύστερο Μεσαίωνα. Η επιλογή του στην συγκεκριμένη περίοδο εξυπηρετεί και την πλασματική παρουσία του εισηγητή του Νομιναλισμού, Γουλλιέλμου του Όκκαμ, στην εξέλιξη της ιστορίας έως την τελική αποκάλυψη του ενόχου.

Ο ήρωας του βιβλίου, ο Φραγκισκανός Γουλλιέλμος, αντικατοπτρίζει τον αυθεντικό Γουλλιέλμο του Όκκαμ μέσα από το διερευνητικό πνεύμα και τον νεωτερισμό που εισήγαγε στην φιλοσοφία των επιστημών. Ο Γουλλιέλμος φοράει γυαλιά, πρωτόγνωρο για την εποχή, διαθέτει οξύνοια και –κατά βάθος- ανεξαρτησία στην σκέψη του και λύνει το μυστήριο με σαφή και απλό τρόπο ως «ξυράφι» αφού πρώτα, σε όλες σχεδόν της σελίδες του βιβλίου, περιπλανιέται στην σκοτεινή, μυστηριακή και κλειστοφοβική βιβλιοθήκη του μοναστηριού. Ο Έκο συσχετίζει την περίπλοκη σκέψη του Όκκαμ για τον Νομιναλισμό περιγράφοντας την συζήτηση του Γουλλιέλμου με τον ηγούμενο της μονής σχετικά με το καθαρόαιμο άλογό του και το γιατί θα έπρεπε οπωσδήποτε να ονομάζεται «μελάνιος». Επισημαίνει ότι σωστή είναι η απλούστερη λύση που χωρίς βιασύνη, αλλά μέσα από έρευνα και επαγωγική σκέψη, πρέπει να εξάγουμε και η οποία έως σήμερα είναι γνωστή ως «ξυράφι του Όκκαμ». Όσο για τον σκοταδισμό που απορρέει πάντα από τον φανατισμό, ο Έκο τον καταγγέλλει με μια και μόνη εικόνα στο τέλος του βιβλίου. Η πυρκαγιά που καίει ως άλλο auto da fe την γνώση είναι ισχυρότερη από τα ελάχιστα βιβλία που μπόρεσε να πάρει στην αγκαλιά του ο Γουλλιέλμος για να τα σώσει.

Σε ένα τέτοιο κείμενο, κριτική δεν μπορεί να γίνει και ούτε πρέπει. Κάθε αναγνώστης αγαπά ένα βιβλίο σύμφωνα με την δική του ψυχοσύνθεση πολύ δε περισσότερο ένα έργο που πραγματεύεται μια, σχετικά άγνωστη στους πολλούς, εποχή όπως είναι ο Μεσαίωνας.

Αυτό όμως που επιδέχεται σοβαρής κριτικής είναι η μεταφορά του βιβλίου στον κινηματογράφο με τέτοιο τρόπο ώστε να έχει καταστραφεί εντελώς η εικόνα του μεσαιωνικού μοναστηριού καθώς και της ζωής σε αυτό, όπως την περιγράφει ο Έκο. Η ταινία είναι σχεδόν «αστυνομική», δεν αγγίζει στο ελάχιστο το κλίμα και το σκεπτικό του βιβλίου, δεν αναφέρονται παρά μόνον επιδερμικά οι σοβαρές θεολογικές έριδες που οδήγησαν πολλές φορές σε auto da fe από την Ιερά Εξέταση, έχει happy end που, σε καμμιά περίπτωση, δεν υπάρχει στο κείμενο και το μόνο που την «σώζει» είναι οι παρουσίες του Σων Κόννερυ στον ρόλο του Γουλλιέλμου και του εξαιρετικού Feodor Chaliapin στον ρόλο του Χόρχε.

Προτιμήστε να διαβάσετε λοιπόν αυτό το περίπλοκο και «δύσκολο» βιβλίο για να έχετε την χαρά ν’ ανακαλύψετε τον μεσαιωνικό κόσμο μέσα από ένα μυθιστόρημα και συμπληρώστε τις γνώσεις σας με τον «Πολιτισμό της Μεσαιωνικής Δύσης» του Jacques Le Goff, του Καθηγητή μεσαιωνικής ιστορίας που έφυγε από κοντά μας τον Απρίλη του 2014. Θα σας δοθεί η ευκαιρία να «δείτε» τον μεσαίωνα από άλλο πρίσμα.

 

Πηγές:

Le Goff Jacques: Ο Πολιτισμός της Μεσαιωνικής Δύσης, Εκδ. Βάνιας

Έκο Ουμπέρτο : Το όνομα του Ρόδου, Εκδ. Γνώση

Έκο Ουμπέρτο : Επιμύθιο στο Όνομα του Ρόδου, Εκδ. Γνώση

Για το σχεδιάγραμμα του λαβυρίνθου από τον Ναό της Chartres (de.pinterest.com)