Είναι δυνατή η ύπαρξη διαφορετικών πολιτισμών, εκτός του ενιαίου καταναλωτικού, παγκοσμιοποιημένου δυτικού προτύπου? Μα, φυσικά!

Δυο κόσμοι 2

Η κατασκευή του ατόμου, σύμφωνα με τον Καστοριάδη, γίνεται με την ανάδυση παραστάσεων από το ασυνείδητο, μέσω της φαντασίας. Η στόφα του ασυνείδητου είναι να «γεννά» παραστάσεις. Το ασυνείδητο είναι ένας «τόπος» που μετασχηματίζεται για να δημιουργήσει και όχι για να μιμηθεί, για να συγκροτηθεί και όχι να αντιγραφεί. Τα σχήματα που πηγάζουν από το ασυνείδητο παρέχουν δυνατότητες διαμόρφωσης των σημασιών και των νοημάτων στο άτομο και την κοινωνία.  Έχει τη δύναμη της αλλοίωσης, επομένως του μετασχηματισμού. Ένα παράδειγμα για το τι είναι το ασυνείδητο: Ο Καστοριάδης παρομοιάζει το ασυνείδητο μ' ένα ηφαιστειακό μάγμα.  Όπως το ηφαιστειακό μάγμα είναι πάντα ρευστό κι έχει πάντοτε την ιδιότητα να σχηματοποιείται ανάλογα με τις συνθήκες τις οποίες συναντά έτσι και η κοινωνία, ως μάγμα, έχει την ικανότητα να ιδρύεται και να θεσμίζεται δημιουργώντας νέες μορφές, ένα μάγμα κοινωνικών φαντασιακών σημασιών που προσκρούουν στον βράχο του πραγματικού. Η συνθήκη η οποία πραγματώνει τη σχηματοποίηση του μάγματος είναι το ατομικό ριζικό φαντασιακό. Αυτή η συνθήκη καλεί το ασυνείδητο να γίνει συνειδητό. Η αποστολή του είναι διπλή, από τη μια πλευρά εγγράφει την πραγματικότητα και από την άλλη επανεγγράφει πάνω στο ήδη υπάρχον, δημιουργεί το νέο.

Σύμφωνα με τα παραπάνω, συμπεραίνουμε ότι το άτομο διαμορφώνεται, καθώς δεν έχει μια αμετάβλητη φύση, αλλά και συνδιαμορφώνει. Το άτομο είναι κοινωνικό ιστορικό ον, το οποίο δημιουργεί την ιστορία του, δημιουργεί το πρωτότυπο «κείμενο» αλλά ταυτόχρονα το παραγνωρίζει ως τέτοιο. Μπροστά στο άτομο ανοίγεται ένα «ως προς», μια κατεύθυνση προς έναν ανοιχτό κόσμο δυνατοτήτων με ασαφή και απροσδιόριστα όρια. Οι πλείστες πολιτισμικές διαφορές μας καταδεικνύουν ότι το άτομο μπορεί να διατηρήσει τη μοναδικότητά του αναπτύσσοντας τις δυνατότητες του Είναι του, μέσα σε μιαν ιδιαιτέρως ευρηματική πολιτισμική ποικιλομορφία όπου ψυχή και κοινωνία αλληλεπιδρούν. Το άτομο, επομένως, δεν παράγει μόνο κλειστά κοινωνικά συστήματα αλλά και ανοικτούς κόσμους με δυνατότητα μετασχηματισμού.

Σύμφωνα με τον Καστοριάδη στις σημερινές κοινωνίες το άτομο ταυτίζεται με τις αναπαραστάσεις των άλλων ατόμων για να δημιουργήσει σκέψη και πράξη, με άλλα λόγια πολιτισμό, έναν ενιαίο πολιτισμό. Αντίθετα η χρήση της φαντασίας καθιστά εφικτή την αυτόνομη και δημιουργική σκέψη, την κατανόηση της μοναδικότητας και τη διατήρηση ή παραγωγή νέων πολιτιστικών μορφωμάτων.

Στις σημερινές δυτικές και όχι μόνο κοινωνίες το φαντασιακό νόημα ντύνεται, επενδύεται με ιδιότητες «ιερές», με φετίχ που αποκρυσταλλώνουν το μάγμα σε κάθε πτυχή της ανθρώπινης κατάστασης. Η επένδυση με νόημα πραγματοποιείται με την εισαγωγή κανόνων και νόμων απαραίτητων για τη δημιουργία πρακτικών και ιδεολογιών. Χωρίς αυτούς το ίδιο το «παιχνίδι» δεν έχει νόημα. Αυτό σημαίνει ότι κάθε κοινωνικό παιχνίδι επενδύεται με προφάνεια από σημασίες. Αυτό που δεν είναι προφανές είναι το γιατί αυτοί οι κανόνες και όχι άλλοι. Το ερώτημα πλέον δεν είναι πώς μπορεί η πραγματικότητα να μετασχηματιστεί αλλά πώς μπόρεσε ποτέ (ή πώς μπορεί) η αλλοίωση, το μάγμα, το φαντασιακό να καθοριστεί οριστικά όπως διατείνεται η σημερινή νεοφιλελεύθερη κοινωνία. Με άλλα λόγια, το «κυνήγι της ευτυχίας» θα μπορούσε ν' ακολουθεί ένα άλλο «ως προς», μια διαφορετική κατεύθυνση, να σκοπεύει σε άλλη κατεύθυνση. Με άλλα λόγια η δημιουργία άλλων πολιτισμών είναι εφικτή.

 

Πηγή: Καστοριάδης Κ. (1981), Η Φαντασιακή Θεσμική της Κοινωνίας, Σ. Χαλικιάς, Γ. Σπαντιδάκη, Κ. Σπαντιδάκης (μτφρ.), Αθήνα, Κέδρος

Κείμενο: Χριστίνα Καραγιάννη

 
 

team