Η αύρα της Ιστορίας

 

Η αυρα της Ιστορίας 5Έχω δει όλες τις ταινίες του Παντελή Βούλγαρη, κάποιες μάλιστα όπως αυτή για τον Ελευθέριο Βενιζέλο περισσότερες από μία φορές – ο γνώστης της ιστορίας της Ελλάδας κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αιώνα μπορεί να ξεχωρίσει τη μυθοπλασία από τα πραγματικά ιστορικά γεγονότα. Επίσης, πρέπει να πω ότι τον θεωρώ σημαντικό σκηνοθέτη ακόμα και στις πιο… άτυχες στιγμές του όπως στην ταινία «Ψυχή βαθιά». Είναι προφανές, λοιπόν, ότι θα τιμήσω με αυξημένη προσοχή αλλά και ειδικό ενδιαφέρον και το «Τελευταίο Σημείωμα», τη νέα δουλειά του Βούλγαρη και της Ιωάννας Καρυστιάνη. Έχοντας, μάλιστα, δει και κάποιες σκηνές από τα γυρίσματα, πιστεύω ότι μας έχει παραδοθεί μια καλή δουλειά.

Η ταραγμένη δεκαετία του ’40 που συνεχίζεται ιστορικά τουλάχιστον μέχρι το 1974 και τη Μεταπολίτευση, προσφέρει προς αφήγηση άπειρες μικρές και μεγάλες ιστορίες, και η ιστορία του Ναπολέοντα Σουκατζίδη και των 199 κομμουνιστών, κρατούμενων στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου που εκτελέστηκαν την Πρωτομαγιά του 1944 είναι μια από αυτές.

Όσοι καταγίνονται με οποιονδήποτε τρόπο με την Ιστορία, συγγραφείς, ποιητές, ειδικοί επιστήμονες, σκηνοθέτες, σεναριογράφοι, ηθοποιοί κ.ά. είναι σχεδόν υποχρεωμένοι να μην αγνοούν την αύρα της, αλλά ούτε και να την αφήσουν να τους παρασύρει σε παρερμηνείες και υπεραπλουστευτικά ερμηνευτικά σχήματα – μπορεί την Ιστορία να την μελετάμε απεκδυόμενοι τόσο την εθνική όσο και την ιδεολογική μας ταυτότητα, όμως τα γεγονότα είναι πάντοτε παρόντα και μας υπενθυμίζουν ποιοι είμαστε και από πού προερχόμαστε.

Η αυρα της Ιστορίας 4Από το τρέιλερ κιόλας της ταινίας γίνεται εμφανές ότι ο καλός σκηνοθέτης αλλά και η καλή σεναριογράφος πέφτουν σ’ ένα ατόπημα: παραθέτουν τη διαταγή του ναζιστικού στρατού κατοχής για την εκτέλεση των 200 της Καισαριανής, απαλείφοντας τη λέξη «κομμουνιστές» και χρησιμοποιώντας αντ’ αυτής τον προσδιορισμό «Έλληνες». Αμφέβαλλε ποτέ κανείς ότι όσοι εκτελέστηκαν από τους ναζί δεν ήταν Έλληνες; Και δεν νομίζω ότι η μόνη έγνοια του Βούλγαρη ήταν να αποκατασταθούν οι 200 Κομμουνιστές - το λέει και η διαταγή - στη συλλογική συνείδηση ως Έλληνες. Έλληνες ήταν, εκτός αν μιλήσουμε με τους όρους της δωσιλογικής εθνικοφροσύνης που επικράτησε πολιτικά και στρατιωτικά στα κατοπινά της Κατοχής χρόνια, οπότε η κουβέντα πάει αλλού…

Κάποτε, κάποιος έμπειρος φίλος που και αυτός έχει ασχοληθεί ιδιαίτερα με την ταραγμένη δεκαετία του ’40 μου είχε πει επί λέξει: «ακόμα και σήμερα, σχεδόν εβδομήντα χρόνια μετά, αυτά τα πράγματα κάνουν… τζιζ και είναι αδύνατον να γράψουμε την ιστορία εκείνης της εποχής με ψυχραιμία και νηφαλιότητα. Και μην ξεχνάς ότι οι Έλληνες είμαστε θερμοκέφαλος λαός».

Τις μέτρησα πολύ τις κουβέντες του. Τις δούλεψα μέσα μου και κάθε φορά που ανοίγω ένα οποιοδήποτε βιβλίο που αναφέρεται σ’ εκείνα τα χρόνια, προσπαθώ να καταλαβαίνω ό,τι ακριβώς λέει το κείμενο και όχι αυτό που θα ήθελα εγώ να καταλάβω ή να προσλάβω ως απλός αναγνώστης!

Βέβαια, από την άλλη μου ήταν αδύνατον να μην θυμώσω διαβάζοντας τις γνωστές αναθεωρητικές προσεγγίσεις κάποιων σύγχρονων καθηγητάδων, προσεγγίσεις οι οποίες ακουμπούσαν εν πολλοίς και στο σημερινό ελληνικό πρόβλημα –το «Φωτιά και τσεκούρι» του αείμνηστου Ευάγγελου Αβέρωφ, που να σημειωθεί θεωρείται και πρωτογενές υλικό για την ιστορική έρευνα, καθώς ο Αβέρωφ υπήρξε σύγχρονος των γεγονότων και ως ένα βαθμό πρωταγωνιστής τους, είναι σαφέστατα πιο αντικειμενικό παρά την ιδεολογική αντιπαλότητα του συγγραφέα προς το ΕΑΜ/ΕΛΑΣ και τους κομμουνιστές.

Γιατί, λοιπόν, απαλείφθηκε από το συγκεκριμένο αφηγηματικό μέρος της ταινίας, το τρέιλερ δηλαδή, ο όρος «κομμουνιστές»; - με την υποσημείωση, ωστόσο, ότι δεν γνωρίζω αν στην υπόλοιπη ροή των διαλόγων γίνεται λόγος σχετικά. Ό,τι κι αν ισχυριστώ θα αδικήσω τους συντελεστές του έργου και ίσως να οδηγηθώ σε ατραπούς που καταλήγουν σε θεωρίες συνωμοσίας και αυτές είναι επικίνδυνες δουλειές. Πάντως το διαφημιστικό είναι πάντα αυτό που θα παρακινήσει τον δέκτη/καταναλωτή – ναι, και στην Τέχνη υφίσταται πλέον ο όρος «κατανάλωση» - να επιλέξει ή να απορρίψει το… προϊόν!

Η αυρα της Ιστορίας 2Τα εθνικο-ενωτικά αφηγήματα είναι καλά και χρήσιμα, όταν μια κοινωνία είναι έτοιμη να τα προσλάβει σωστά και να παραδώσει στις επόμενες γενιές μια πατρίδα απελευθερωμένη από τις ενοχές και τα λάθη του παρελθόντος της, αν και στην Ελλάδα η έννοια της συμφιλίωσης έχει διαχρονικά άλλου είδους συμπαραδηλώσεις.

Επιπλέον η Τέχνη, σε οποιαδήποτε μορφή της, έχει ως βασική της αποστολή την αφύπνιση των συνειδήσεων σε ατομικό αλλά και σε συλλογικό επίπεδο – αν ήταν αλλιώς τα πράγματα ο Πάμπλο Πικάσο δεν θα φιλοτεχνούσε τη Guernica και ο Γκύντερ Γκρας δεν θα έγραφε ποτέ την μεγαλειώδη πολιτική μεταφορά του υπό τον τίτλο «Το τενεκεδένιο ταμπούρλο», για να θυμηθώ μόνο δύο κορυφαία παραδείγματα που η Τέχνη υπηρέτησε πραγματικά το σκοπό της…

Η Ιστορία και τα γεγονότα της έχουν πάντα τη δική τους δυναμική, αυτή την αύρα που ανέφερα και παραπάνω. Η δυναμική αυτή παραμένει αναλλοίωτη στο πέρασμα των χρόνων, διότι απλούστατα οι πρωταγωνιστές τους έζησαν και έδρασαν με συγκεκριμένες προσλαμβάνουσες που τους υπαγόρευαν αντίστοιχα συγκεκριμένες συμπεριφορές. Οι ηρωικές πράξεις, - ο Σουκατζίδης με τους 199 υπήρξαν ήρωες, Έλληνες αλλά και Κομμουνιστές-, όπως και οι προδοτικές στοιχειοθετούν γεγονότα για τα οποία είμαστε πάντα υποχρεωμένοι να μιλάμε με την ωμή γλώσσα της ιστορικής αλήθειας, χωρίς στρογγυλέματα, ωραιοποιήσεις, παραποιήσεις και βολικές παραδοχές ή ερμηνείες.

Αν ήμουν στην θέση του Βούλγαρη, η επόμενη ταινία μου θα είχε ως θέμα της τον δωσιλογισμό, τα τάγματα ασφαλείας, τους μαυραγορίτες και όλα τα υπόλοιπα άνθη του κακού του ελληνικού μπαξέ εκείνης της εποχής. Θα το έβλεπα ως ένα προσωπικό μου χρέος προς την Ιστορία και τη λεγόμενη εθνική συμφιλίωση…

Κείμενο: Παναγιώτης Σπανός