Culture


Περί Δημοκρατίας μέσα από μια παράλληλη ανάγνωση

Βρήκα εξαιρετικά ενδιαφέρον το «πείραμα» της παράλληλης ανάγνωσης –δεν το είχα επιχειρήσει ποτέ για πολλούς και διάφορους λόγους. Έτσι, ένα μεγάλο κομμάτι του φετινού καλοκαιριού το αφιέρωσα σε δύο δοκίμια τα οποία με μια πρώτη ματιά μοιάζουν ξένα μεταξύ τους. Κι όμως δεν είναι…

Στο ένα χέρι λοιπόν, η μελέτη του Λουτσιάνο Κάνφορα με τίτλο «Η δημοκρατία. Ιστορία μιας ιδεολογίας» (εκδ. ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ) και στο άλλο ένα ιστορικό-οικονομικό «διήγημα» του Ντάνιελ Κοέν με τίτλο «Η ευημερία του κακού. Μια (ανήσυχη) εισαγωγή στην οικονομία» (εκδ. ΠΟΛΙΣ). Κοινός τόπος και των δύο μελετών οι περιπέτειες των κοινωνιών και του δημοκρατικού ιδεώδους στον ιστορικό χρόνο και χώρο. Διαφέρει ίσως μόνο η προσέγγιση: ο Κάνφορα επιχειρεί την καταγραφή του με αμιγώς ιστορικό-πολιτικούς όρους, ενώ ο Κοέν αναπτύσσει την προβληματική του εισάγοντας στην εξίσωση την παράμετρο «οικονομία» χωρίς να παραβλέψει την εκτενή χρήση της Ιστορίας ως ερμηνευτικού εργαλείου.

Spa 3Αφετηρία στην αφήγηση του Κοέν αποτελεί η νεολιθική εποχή και ο πρώτος άνθρωπος που σκέφτηκε να περιφράξει ένα χωράφι και να πει «αυτό μου ανήκει». Περνώντας μέσα από τις σημαντικότερες εποχές της κοινωνικής και οικονομικής ιστορίας των ανθρώπων –αγροτική και βιομηχανική επανάσταση, οικονομικές και πολιτικές κρίσεις, παγκοσμιοποίηση κ.λπ.- ο γάλλος οικονομολόγος μας δίνει μια στέρεα οπτική τεκμηριωμένη σε νόμους όπως αυτός του Malthus, οικονομικά ή φιλοσοφικά δόγματα όπως αυτά του Keynes, του Marx αλλά και του Schumpeter, καταγράφει τις αντινομίες και τις αντιφάσεις του κυρίαρχου Καπιταλιστικού συστήματος και καταλήγει στο συμπέρασμα ότι ο σημερινός κυβερνοκόσμος έχει ένα και μόνο καθήκον: να διαχειριστεί την οικολογική κρίση και να αλλάξει τους κανόνες της δυτικής κατανάλωσης. Επιπλέον, στο ανήσυχο αυτό ταξίδι του, ο Κοέν καλεί κάθε προβληματισμένο άνθρωπο να απαντήσει σε μια σειρά ερωτημάτων με κυριότερο όλων το αν οι ευρωπαϊκές τραγωδίες μπορούν να επαναληφθούν σε άλλα σημεία του πλανήτη όπως για παράδειγμα στην Ασία. Από τη δική μου ανάγνωση του δοκιμίου προκύπτει ένα σημαντικό συμπέρασμα: Η τροφή, το νερό και πλείστα όσα αγαθά εγγυώνται την ανθρώπινη επιβίωση είναι ζήτημα δημοκρατικής ευαισθησίας την οποία είναι αμφίβολο αν διαθέτουν οι παγκόσμιες ελίτ.

Spa 2Ο Κάνφορα από την πλευρά του ξεκινά την εξιστόρησή του από την Αθήνα της κλασικής εποχής, περίοδο κατά την οποία επινοήθηκε ο όρος δημοκρατία. Ο οξύς καταγγελτικός λόγος του ιταλού καθηγητή της αρχαίας και λατινικής φιλολογίας, είναι φανερός από τις πρώτες κιόλας γραμμές του κυρίως κειμένου, όταν και υπενθυμίζει στον αναγνώστη ότι στο τελικό κείμενο του ευρωσυντάγματος, και συγκεκριμένα στο προοίμιό του δεν υπάρχει ο ορισμός του Περικλή για τη δημοκρατία με λόγια που ο Θουκυδίδης αποδίδει στον σπουδαίο Αθηναίο πολιτικό ηγέτη. Είναι, κατά την άποψή μας, προφανές ότι ο Κάνφορα, ο οποίος δεν έχει διάθεση την παραμικρή διάθεση να παίξει με τις λέξεις, μιλάει ξεκάθαρα για ακρωτηριασμό του δημοκρατικού πολιτεύματος στην Ενωμένη Ευρώπη. Εδώ οι ελίτ είναι ο προφανής στόχος της ιοβόλου κριτικής του Ιταλού –ίσως δεν είναι τυχαίο ότι το έργο αυτό πολεμήθηκε ιδιαίτερα από τις περισπούδαστες γραφίδες του ελληνικού και όχι μόνο Τύπου και επιπλέον ότι ο εκδοτικός οίκος Beck του Μονάχου αρνήθηκε να το εκδώσει. Ο Κάνφορα διατρέχει την ευρωπαϊκή (κυρίως) ιστορία μέσα από έναν λόγο χειμαρρώδη, χωρίς περιττά βάρη και με σαφή τεκμηρίωση. Πραγματεύεται τις νίκες του Φιλελευθερισμού, τις περιπέτειες της καθολικής ψηφοφορίας, τις εκατόμβες των κομμουνάρων και τις «ιερές ενώσεις», τον «ευρωπαϊκό εμφύλιο πόλεμο», τον «ψυχρό πόλεμο» και τις επιπτώσεις του στη δημοκρατία κ.α. Στον επίλογο της μελέτης, πέρα από τη διαπίστωση ότι η δημοκρατία ουδόλως μπορεί να ταυτιστεί με το ισχύον κοινοβουλευτικό σύστημα, έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον αναγνώστη να πληροφορηθεί ποιο ήταν το δώρο του Θεού στις δυτικές ελίτ οι οποίες κατάφεραν να οικειοποιηθούν εξ ολοκλήρου τον όρο δημοκρατία, παρά το γεγονός ότι στις μέρες μας, στις μέρες της Κρίσης δηλαδή, οι ίδιες αυτές ελίτ δεν έχουν την παραμικρή ηθική νομιμοποίηση από τις κοινωνίες να ομιλούν και να πράττουν εξ ονόματός της δημοκρατίας.

Spa 4 ΑντιγραφήΗ δημοκρατία δεν αποτελεί ή δεν θα έπρεπε να αποτελεί απλά μια ακόμα έννοια στο πλούσιο λεξιλόγιο της ανθρώπινης νόησης. Όταν ομιλούμε περί δημοκρατίας, έχουμε χρέος να αναφερόμαστε σε αυτή με ιδεολογικούς και μόνο όρους. Κι όταν αναφερόμαστε στις περιπέτειές της τόσο στην Ελλάδα όσο και σε διεθνές επίπεδο, οφείλουμε να την προσεγγίζουμε μέσα από ένα πρίσμα όσο το δυνατόν πιο… ευρύχωρο. Οι παταγώδεις αποτυχίες οικονομικών αλλά και πολιτικών συστημάτων, αποτυχίες οι οποίες περιγράφονται και αναλύονται διεξοδικά και στα δύο προτεινόμενα βιβλία, οφείλονται πρωτίστως στην συσσωρευμένη άγνοια περί του δημοκρατικού ιδεώδους, στις ποικίλες ερμηνευτικές προσεγγίσεις οι οποίες συσκοτίζουν παρά διαφωτίζουν και, εν τέλει, στην άρνηση της συμμετοχής.

 

Παναγιώτης Σπανός